rechtstoestand in
Overijssel
Wie iets wil weten over de rechtstoestand van de 'onvrijen' in
Nederland, moet vooral eens kijken naar Overijssel (en Gelderland). Daar was,
zelfs in de laatste jaren van de republiek de
lijfeigenschap nog niet verdwenen. Er woonde veel landelijke bevolking
waaronder allerlei horigen, en in het gebied ontwikkelden zich tal van
hofrechten.
oude vormen van horigheid
In Gelderland, met name in
het oostelijk deel van de Graafschap Zutphen, bestonden aloude vormen
van horigheid, zoals:
het leven in het hofverband
verplichtingen van meer persoonlijke aard,
zoals de verschijningsplicht op de jaarlijkse hofdagen
vreemdsoortige bepalingen van oude hofwetten
Dit alles bleef dus (zeker tot aan het einde van de Republiek) in stand.
Deze situatie was in Nederland uniek te noemen. Bijna overal was tegen het
einde van de middeleeuwen de horigheid in onbruik geraakt.
In Groningen en Friesland kwamen horigen al in de middeleeuwen zelden meer
voor;
Holland kende sinds de 14e eeuw geen horigheid meer.
Daar was de horigheid geworden tot verhoudingen als pacht, erfpacht of ook wel
grondrente.
afschaffing horigheid
Onder invloed van de Verlichting ging men
ook in Overijssel en Oost-Nederland rond 1800 de horigheid negatief
beoordelen.
Horigen werden gezien als een minderwaardig soort mensen, nog gebukt onder een
vorm van slavernij.
Hoe heeft dit kunnen ontstaan?
ontstaan van de horigheid
in de vroege middeleeuwen
In die tijd draaide alles om
grondbezit. Grondbezit betekende inkomsten.
Daarom hadden de toenmalige grootgrondbezitters, de adel en de talrijke
kloosters, er alle belang bij om hun uitgestrekte bezittingen economisch
rendabel te maken.
Er waren twee methoden voor een hoger rendement, namelijk het hofstelsel
en de horigheid.
hofstelsel
Het hofstelsel hield in dat het grootgrondbezit werd verdeeld in talrijke
kleine agrarische centra, de hoven.
Het ging om honderden hoven.
Van daar uit konden de verplichte leveringen van goederen in natura
gemakkelijk worden gecontroleerd en de dienstverrichtingen van de horigen
eenvoudig worden geregeld.
Aldus werden de onder deze hoven ressorterende horigen tot hofhorigen gemaakt.
Het was echter ook weer niet zo dat alle horigen binnen hofverband leefden.
De oudst bekende hof in Oost-Nederland is
de hof te Eltinge bij Duiven, al in 838 genoemd.
exploitanten
Wie waren de grootgrondbezitters?
Allereerst waren er de wereldlijke heren.
In het voormalige Oversticht (=Overijssel) waren dat de bisschoppen van
Utrecht.
Tegen het einde van de 11e eeuw was het wereldlijk bezit van de bisschoppen in
Twente al afgerond.
Daarnaast waren er enkele lokale machthebbers met uitgestrekte bezittingen.
Verder was veel grond eigendom van kloosters ern abdijen.
hofmeier, hofkring en
hofrechtspraak
Het domein van de grootgrondbezitters was dus verdeeld in kleine
economische centra, de hoven.
Op zulk een hof, te zien als een grotere boerderij, veelal versterkt en
omgeven door grachten, resideerde de vertegenwoordiger van
de heer, hofmeier of scholte geheten.
Hij fungeerde als een soort rentmeester.
Hij zag er op toe dat de horigen hun verplichtingen naleefden en dat de
periodieke leveranties aan de heer stipt werden uitgevoerd.
De meier was meestal zelf ook horige en fungeerde als een soort primus
inter pares.
Rond de hoven woonden de horigen, soms geconcentreerd, soms verspreid, welke
tezamen het hofverband vormden, ook wel hofkring of echte geheten.
Samen vielen zij onder de werking van de voor hen geldende hofwetten en de
daaraan verbonden hofrechtspraak.
De
laatste hofmeiers stamden uit het geslacht van Beverforde en hadden hun zetel
in Ootmarsum.
(zie ook 'eigenaren van erve Steenhof' e.v. 
verschillende horigen
De horigen vormden geen homogene groep.
Ze zijn te verdelen in vier verschillende categorieën, te weten
- de eigenlijke hofhorigen
- de keurmedigen, in Twente ook wel kamerlingen geheten
- de hofeigenen
- de hofvrijen
De verschillende groepen hadden verschillende rechtsposities.
Dat was bijvoorbeeld goed te zien aan het voor hen geldende erfrecht.
hofdagen
Eenmaal per jaar dienden alle horigen acte de présence te geven teneinde de
hoofdcijns te betalen, een klein bedrag,
ten teken van hun horig zijn (‘de placke leggen’).
hofrecht
Oorspronkelijk was de positie van de horigen onvrij en onzeker.
Maar na de 13e eeuw werd hun rechtspositie schriftelijk vastgelegd in de
hofwetten.
Het gehele complex hofwetten noemt men het hof-recht.
Het hofrecht legde de rechten en plichten van de hofheer en de horigen
nauwkeurig vast.
Hieruit blijkt dat de rechtspositie van de horigen voldoende gewaarborgd was.
Het waren dus zeker geen rechteloze slaven.
Ook kenmerkend voor het hofrecht was, dat de rechtsregels nooit eenzijdig
werden gewijzigd of aangevuld.
Dit contractuele karakter is terug te voeren tot het tijdstip dat de positie
van de horige boeren vrij sterk was, namelijk de periode na de pestepidemie
van 1350-1352.
Vrijwel geheel Oost-Nederland was toen ontvolkt geraakt en de grondheren
hadden er alle belang bij om hun landerijen weer bevolkt te krijgen.
hofrechtspraak
Nauw verbonden met het hofrecht was de hofrechtspraak van de hofgerichten.
Ten overstaan van de ‘hofrichter’ en
zijn secretaris de ‘scriver’, werden alle conflictsituaties betreffende
de horigheidsverhoudingen besproken en daartoe recht gedaan.
Twee bijzitters ‘tegeders’fungeerden als deskundige inzake de toepassing
van de hofwetten.
En ze adviseerden bij twijfelachtige en duistere zaken.
genealogische bron
De stukken van de hofgerechten en de boekhouding van de hofdagen
zijn een schitterende genealogische bron.
Zeker door de eeuwenlange traditie van de
hofhorigheid in Oost-Nederland.
Over alle mogelijke aangelegenheden van
het boerenbedrijf werd uitvoerig gediscussieerd en alles
werd nauwkeurig vastgelegd met naam en toenaam.
lasten
De horigen moesten lasten opbrengen, vaste en variabele lasten.
De vaste lasten keerden jaarlijks
terug en bestonden uit hoofdcijns of
hoofdgeld en de grondcijns.
De hoofdcijns werd voldaan op de hofdag.
De grondcijns gold
als vergoeding voor het gebruik van de grond, aanvankelijk betaald in
natura,
later in een vast geldbedrag.
tienden
Naast
betaling van hoofdcijns hadden de pachters te maken met de afdracht van een
tiende deel
van
de oogst. Vee, gerst en rogge ging richting 'de kerk'.
De variabele
lasten waren afhankelijk van bepaalde
gebeurtenissen zoals overlijden en huwelijk.
Zo was er de plicht dat bij overlijden
een deel van de nalatenschap naar de hofheer ging.
Wanneer een niet-horige, bijvoorbeeld door huwelijk, binnen de hofkring
trad, diende hij of zijn vrouw tegen betaling
horig te worden.
Tegen betaling kon men de hofkring ook
weer verlaten en werd men vrij.
Bewoners van diverse hofkringen konden onderling
ook ruilen.
belmundigheid
Nalatigheid, zoals het niet betalen van de
verschuldigde afdrachten of het niet-verschijnen op de hofdagen,
werd gestraft met de zogeheten ‘belmundigheid’.
Men werd vervallen verklaard van zijn
hofrechten en diende het horig goed op
staande voet te verlaten.
situatie Overijssel/Twente
Het hofstelsel heeft lang bestaan in dit
gebied.
Deels vanwege het isolement, deels ook
doordat het aloude hofsysteem zo’n goede administratie van het
grondgebruik impliceerde.
Met moeite en pijn kwam er in Overijssel in 1662 de invoering van de ‘Ordre
en Redres over ‘s Landts Domainen van Twente’.
Dit bracht een nadere herziening van de vroegere bepalingen.
Niet overal en tegelijk. Er waren gebieden die tot in de 19e eeuw nog de oude
hofdagen en hofgerichten hadden.
Noten
Mr. Dr. P.G. Aalbers, div publicaties
S. J. Fockema Andreae, Bijdragen tot de Nederlandsche rechtsgeschiedenis,
Hoorigheid, Haarlem 1892.
B. H. Slicher van Bath, Een samenleving onder spanning;het platteland van
Overijssel, Assen 1957.
B. H. Slicher van Bath, bijdrage tot een geschiedenis der nederzettingen
in Oostelijk Nederland, Assen 1945.
K. Lohmeyer, Das Hofrecht und Hofgericht ... Geschichte der Münsterschen
Amtsverfassung, Munster 1906.
Overysselsche Gedenkstukken, deel 4
W. H. J. Massink, Hoorige rechten
in Twenthe, Zwolle 1927
.
